Dijital sistemler ve dağıtık altyapılar arasındaki senkronizasyonu saniyenin milyarda biri hassasiyetiyle sağlayan zaman sunucuları, savunma sanayisinden otomasyona, telekomdan finansa kadar teknolojinin en kritik ve vazgeçilmez unsurlarından biri haline geldi.
Ayhan Sevgi
Kritik altyapıların kesintisiz, güvenli ve hatasız çalışması, tüm bileşenlerin mutlak bir zaman senkronizasyonuna sahip olmasına bağlı. Bu alanda Türkiye’nin ileri teknoloji şirketlerinden ARF Technologies, geliştirdiği yerli ve milli zaman sunucusu çözümleriyle hem kritik altyapıların güvenliğini sağlıyor hem de ulusal ve uluslararası ölçekte stratejik projelere imza atıyor. ARF Technologies CEO’su Tunahan Akbaş ile GNSS uydularından alınan zaman bilgisinin saniyenin milyarda biri hassasiyetiyle sistemlere nasıl aktarıldığını, otomasyondan 5G’ye, borsa işlemlerinden siber güvenlik ve regülasyonlara kadar bu teknolojinin neden hayati bir role sahip olduğunu konuştuk.
- Zaman sunucuları, enerji sektöründen veri merkezlerine ve 5G altyapılarına kadar birçok alanda kritik öneme sahip. Bu "zaman sunucusu" kavramını ve bu sistemlerin her geçen gün neden daha da kritik hale geldiğini açıklayabilir misiniz?
Zaman sunucuları, cihazlar ve sistemler arasındaki zaman senkronizasyonunu sağlayan donanım ve yazılım çözümleridir. Aslında zaman ve senkronizasyon her şeyin kalbinde yer alıyor. Günümüzde verilerin katlanarak artması ve merkezi yapılardan dağıtık sistemlere geçilmesi, zaman sunucularını çok daha kritik bir konuma getirdi. Örneğin telekomünikasyon tarafında, siz mobil cihazınızla hareket ederken veya bir film izlerken baz istasyonları arasında geçiş yaparsınız. 5G ile birlikte aktarılan veri paketleri inanılmaz seviyelere ulaştı. Bu baz istasyonlarının birbirleriyle senkronize çalışması, uygulamaya göre mikrosaniye ve bazı gelişmiş senaryolarda nanosaniye düzeyinde zaman uyumu gerektiriyor. Aynı şekilde deprem ölçümünde 10 farklı konumdaki sismograftan gelen verilerin anlamlı bir veri kümesi oluşturabilmesi için sensörlerin zamanlarının birebir eşlenik olması şarttır. Veri miktarı ve verinin kritikliği arttıkça, zamanı eşleme ihtiyacı da doğru orantılı olarak artıyor.
- Hangi sektörlerde bu teknoloji bir zorunluluk olarak öne çıkıyor?
Neredeyse tüm kritik altyapılarda. Finans piyasalarında ve borsada artık otomatik algoritmalar ve robotlar karar veriyor. Nanosaniye mertebesindeki en ufak bir öne geçiş, ciddi arbitrajlara ve kârlılıklara yol açabiliyor. Otonom araçlar da bir diğer güzel örnek. Araç üzerindeki kameralar ve sensörler tıpkı birer dağıtık sistem gibi çalışır. Aracın güvenli karar alıp hareket edebilmesi için o verilerin nanosaniye düzeyinde senkronize edilmesi gerekir. Endüstriyel otomasyon ve fabrikalardaki üretim hattında çalışan robotlarda da aynı durum geçerli. İki kaynak makinesinin hatasız çalışması, mikrosaniye, nanosaniye seviyesindeki zaman uyumuyla mümkündür.
- Son kullanıcı cihazları da zamanı bir yerlerden alıyor. Neden sizin ürünleriniz gibi yerel çözümlere ve özel donanımlara ihtiyaç duyuluyor? Buluttan zamanı almak yetmiyor mu?
Cep telefonları veya bilgisayarlar zamanı Google, Microsoft gibi bulut servislerinden ya da internet üzerindeki ücretsiz kaynaklardan alabiliyor. Ancak internet üzerinden gelen zaman bilgisinde mesafe ve bant genişliği kısıtları nedeniyle gecikmeler yaşanır. İnternet üzerinden yalnızca milisaniye mertebesinde performans alabilirsiniz; ancak kritik altyapıların ihtiyaç duyduğu nanosaniye hassasiyetini internetten sağlamak teknik olarak mümkün değildir.
Ayrıca işin içinde çok ciddi bir siber güvenlik riski var. Bu yüzden TEİAŞ trafo merkezleri, Borsa İstanbul veri merkezleri veya bankalar gibi kritik yapılarda zaman sunucuları, internetten bağımsız birer fiziki cihaz olarak konumlandırılır. İnternete açık bir sistem dış saldırılara açık hale gelir.
- Peki, sizin geliştirdiğiniz zaman sunucuları hassas zaman bilgisini nereden ve nasıl temin ediyor?
Cihazlarımızın üzerinde özel antenler bulunuyor. Bu antenler vasıtasıyla Amerikan GPS, Avrupa’nın Galileo, Rusya’nın GLONASS ve Çin’in Beidou gibi farklı uydu sistemlerine bağlanıyoruz. Zamanın asıl kaynağı uyduların içerisinde yer alan sezyum ve benzeri yüksek hassasiyetli atom saatleridir. Cihazımız en az 4 uyduya bağlanıp trilaterasyon yöntemiyle 4 bilinmeyenli denklemi çözer, konumunu sabitler ve kendi yüksek hassasiyetli zamanını hesaplar.
- Siber saldırılar, jamming veya aldatma gibi tehditler her geçen gün artıyor. Bu durumlara karşı nasıl önlemler alıyorsunuz?
Sinyal bastırma veya uydudan geliyormuş gibi sahte sinyal gönderip cihazın kafasını karıştırma gibi durumlar için gürbüz ve akıllı çözümler konuşuyoruz. Kimi yüksek seviye cihazlarımızda çift bant uydu desteği sunuyoruz; bu şekilde bantlardan birinin etkilendiği belirli parazit senaryolarında diğer bant üzerinden zaman bilgisinin alınmasına olanak sağlayabiliyor.
Ayrıca cihazın içerisinde çok hassas osilatörler yani frekans kaynakları yer alıyor. Uydu bağlantısı tamamen kopsa bile cihaz kendi içindeki osilatörle zamanı uzun süre yüksek hassasiyetle tutmaya devam ediyor. Şüpheli bir sinyal durumunda anomali tespiti yapan algoritmalarımız sayesinde sahte verileri dikkate almayan ya da çift zaman sunucusu ile birbirini doğrulayan ağ mimarileri kuruyoruz.
- Bu güvenlik ihtiyacı regülasyonlara da yansımaya başladı mı?
Kesinlikle, regülasyonlar aslında ihtiyacı takip etti diyebiliriz. Örneğin EPDK’nın Siber Güvenlik Yetkinlik Modeli kapsamında 100 megawatt üstü santrallerde denetimler başladı. Kritik altyapılarda zaman kaynağının internetten değil, güvenli ve dedike bir cihazdan alınması şart koşuluyor. Benzer şekilde Avrupa ve Amerika’daki finans ve enerji regülasyonlarında da bu standartlar yer alıyor. Cihazlarımız NIST SP 800-115 gibi sıkı güvenlik testlerinden geçerek bu şartları karşılıyor.
- ARF Technologies olarak nasıl bir ürün ve hizmet modeli sunuyorsunuz? Pazardaki rakiplerinizden sizi ayıran noktalar nelerdir?
ARF Technologies olarak 2023 yılında kurulduk. Elektrik sektöründe trafo merkezlerindeki otomasyon panolarının zaman koordinasyonu ihtiyacıyla başlayan yolculuğumuz, savunma sanayisinden veri merkezlerine kadar genişledi. Biz sadece donanım satmıyoruz; danışmanlık, zaman ölçümü ve test sistemlerini de kapsayan eksiksiz bir "Güvenli Zaman Platformu" sağlıyoruz. Bir bakıma dijital dünyanın ‘Saatleri Ayarlama Enstitüsü’yüz; bizim hikâyemizde bir nanosaniyenin bile rolü var.
Dünyada Safran veya Microchip gibi dev rakiplerimiz var. Bizim öne çıkan yönümüz ise müşterinin ve sektörün ihtiyacına göre çok daha esnek, özelleştirilebilir çözümler sunabilmemiz. Çift bant uydu desteği, uzaktan yönetim protokolleri ve gelişmiş aldatma önleme algoritmalarıyla katma değerli bir donanım platformu sağlıyoruz.
Kritik altyapılarda zamanın doğruluğuna hâkim olmak, o altyapının güvenilirliğine hâkim olmaktır; biz bu yetkinliği Türkiye’de geliştiriyoruz.
- Kurumsal pazara ve iş ortaklıklarına yaklaşımınız nasıl? Ekosistemde nasıl bir rol üstleniyorsunuz?
Kurumsal müşterilerimizi doğrudan yönetmekle birlikte, Schneider Electric ve Siemens gibi dev sistem entegratörleriyle yakından çalışıyoruz. Bu firmaların kurduğu büyük otomasyon sistemlerinde, uygulamanın ihtiyacına göre uzman zaman senkronizasyonu çözümleriyle yer alıyoruz. Onlar sistemin genelini kurarken biz uçtaki kritik zaman teknolojisini sağlıyoruz. Savunma sanayisinde ise ASELSAN, ROKETSAN ve HAVELSAN gibi yetkin kurumlarla doğrudan çalışarak yerlileştirme projelerinde yer alıyoruz.
- Yurt dışı pazarlarında durum nasıl? İhracat faaliyetlerinizden bahsedebilir misiniz?
İtalya ile yakından çalışıyoruz, Portekiz’de aktif bir distribütörümüz bulunuyor. Vietnam, Senegal ve Cezayir’de halihazırda senelerdir çalışan sistemlerimiz var. Ayrıca telekom ve enerji altyapılarını yenilemek isteyen Yemen ve Fildişi Sahili gibi Afrika ve Orta Doğu ülkeleriyle de temaslarımızı sürdürüyoruz.
- Gelecek vizyonunuzda yer alan teknolojiler ve yapay zekanın süreçlerinize etkisi nedir?
Yapay zeka, bünyemizdeki geliştirici ve yazılımcı arkadaşlarımızın prototip çıkarma ve ürün geliştirme hızını inanılmaz artırdı. Ayrıca anomali tespiti ve güvenlik algoritmalarında da dedike yapay zeka işlemcilerini cihazlarımıza entegre ediyoruz.
5G/6G, IoT ve özellikle otonom sürüş teknolojilerinin yaygınlaşmasıyla, zaman sunucuları hem veri merkezlerinin hem de araçların tam kalbinde yer alıyor ve almaya devam edecek. Artan veri trafiği ve hızlanan hayatlarımızda zamanın önemi gittikçe artıyor. Türkiye’nin ilk ve tek yerli zaman sunucusunu üreten ARF Technologies olarak hedefimiz, kritik bir altyapıda güvenilir zaman konuşulduğunda Türkiye’den dünyaya referans gösterilen şirket olmak.
