*Figen Özmen
Yapay zekâ gündelik hayatımızı kolaylaştırıyor. Daha hızlı kararlar alıyor, daha az zamanda daha fazla iş yapıyor, geçmişte mümkün olmayan çözümler geliştiriyoruz. Ancak bu ilerlemenin pek konuşmadığımız bir başka yüzü var. Uluslararası Enerji Ajansı'na (IEA) göre veri merkezleri 2024 yılında dünya elektrik tüketiminin yaklaşık yüzde 1,5'inden sorumluydu ve bu tüketimin 2030'a kadar iki katından fazla artması bekleniyor. Yapay zekâ bu artışın önemli itici güçlerinden biri. Teknolojiyle dünyayı daha iyi bir yer haline getirmeye çalışırken, aynı dünyanın kaynaklarını ne kadar tükettiğimizi yeterince sorguluyor muyuz?
Diğer taraftan dünya yaşlanıyor. Dünya Sağlık Örgütü'nün öngörüsüne göre 2030 yılında her altı kişiden biri 60 yaşın üzerinde olacak.
Teknoloji ise artık toplumun çok daha geniş kesimlerinin hayatında. Bankacılıktan sağlığa, kamu hizmetlerinden alışverişe kadar pek çok işlemi dijital kanallardan gerçekleştiriyoruz. Ancak teknolojiye erişimin yaygınlaşması, herkesin bu hizmetleri aynı kolaylıkla kullanabildiği anlamına gelmiyor. Küçük bir yazı tipi, karmaşık bir işlem akışı veya ekran okuyucuyla çalışmayan bir onay butonu, bazı kullanıcılar için basit bir kullanım zorluğundan çok daha fazlası; ihtiyaç duydukları bir hizmete erişememek anlamına gelebiliyor.
Peki geliştirdiğimiz teknolojiler bu değişen dünyaya ne kadar hazır?
Yıllardır teknoloji projelerinde iş ihtiyaçlarını karşılamaya, maliyetleri yönetmeye, teslimat sürelerini kısaltmaya ve müşteri deneyimini iyileştirmeye odaklanıyoruz. Projelerimizi zamanında tamamladığımızda, bütçemizi aşmadığımızda veya hedeflediğimiz kullanıcı sayılarına ulaştığımızda başarılı olduğumuzu düşünüyoruz. Bunlar elbette önemli göstergeler. Ancak milyonlarca kullanıcısı olan bir uygulama, herkes tarafından rahatlıkla kullanılabiliyor mu? Operasyonel maliyetleri azaltan bir dijital dönüşüm projesi, çevresel açıdan da sürdürülebilir mi?
Çoğu zaman kapsayıcılığı daha geniş müşteri kitlelerine ulaşmak, sürdürülebilirliği ise maliyetleri azaltmak üzerinden yorumluyoruz. Oysa her iki kavram da ticari faydanın ötesinde, teknoloji geliştirme anlayışımızın merkezinde olması gereken sorumluluklar taşıyor. Üstelik bunları yalnızca ürün tamamlandıktan sonra değerlendirmek de yeterli değil.
İş analizi sırasında dikkate alınmayan bir kullanıcı ihtiyacı tasarımda görünmez kalabiliyor. Testlerde fark edilmeyen bir erişilebilirlik sorunu, canlı ortamda insanların hizmete ulaşmasını engelleyebiliyor. Benzer şekilde, mimari kararlar alınırken hesaba katılmayan enerji ve kaynak tüketimi, sistem büyüdükçe daha karmaşık bir probleme dönüşebiliyor. Kapsayıcılık ve sürdürülebilirlik, projenin sonunda kontrol edilecek ek gereksinimler değil; ürünün yaşam döngüsü boyunca değerlendirilmesi gereken tasarım ve yönetişim konuları.
Aslında yol gösteren standartlar ve düzenlemeler mevcut. Dijital erişilebilirlik için WCAG 2.2, Avrupa Erişilebilirlik Yasası ve Türkiye'de 2025/10 sayılı Cumhurbaşkanlığı Genelgesi önemli örnekler. Çevresel yönetim alanında ISO 14001, web teknolojileri açısından ise W3C'nin geliştirmekte olduğu Web Sustainability Guidelines farklı düzeylerde rehberlik sunuyor. Ancak standartların varlığı, bunların teknoloji kararlarına gerçekten yansıdığı anlamına gelmiyor.
Bir kuruluşun erişilebilirlik politikası bulunabilir; buna rağmen kullanıcıların karşılaştığı engeller ürün geliştirme ekiplerine ulaşmayabilir. Sürdürülebilirlik hedefleri açıklanabilir; fakat bu hedefler yazılım mimarisini şekillendiren kararların dışında kalabilir.
Burada gözden kaçırdığımız bir başka konu daha var: Teknolojiyi yalnızca kullanan insanların değil, onu günlük hayatta işleten insanların da sesi.
Bir sistemin ertesi sabah hangi sorunları çıkarabileceğini, müşterilerin nerede zorlandığını veya hangi sürecin sahada beklenildiği gibi çalışmadığını çoğu zaman o işi doğrudan yapan ekipler biliyor. Ancak bu bilgi, teknoloji mimarisini ve ürün tasarımını şekillendiren kararlara her zaman ulaşamıyor. Sonuçta teknik olarak başarılı görünen bir sistem, kullanıcılar ve onu işleten ekipler açısından önemli boşluklar barındırabiliyor.
Kurumsal teknoloji alanındaki deneyimlerim ve 2026 yılında yayımlanan Operational Intelligence Gap başlıklı akademik çalışmam, bu kopukluğun üzerinde daha fazla düşünmeme neden oldu. Çalışmada ele aldığım Operasyonel Zekâ Açığı, teknoloji kararları ile kullanıcı ve operasyonel gerçekliklerden gelen bilgi arasındaki kopukluğa odaklanıyor. Bu araştırma ve yıllar içinde edindiğim kurumsal deneyimler, VERA adını verdiğim bir kapsayıcılık ve sürdürebilirlik değerlendirme yaklaşımının gelişimine temel oluşturdu.
VERA, dijital teknolojileri iki perspektiften değerlendiriyor. İlki ürünün kendisi: Erişilebilirlik, farklı yaş gruplarına uygunluk, bilişsel yük ve sürdürülebilirlik. İkincisi ise organizasyonun bu ürünleri nasıl geliştirdiği: Kullanıcıların ve operasyon ekiplerinin deneyimleri tasarım kararlarına ne kadar yansıyor? Test süreçleri, yönetişim yapısı ve karar sahipliği bu ihtiyaçları ne ölçüde karşılıyor?
Bu yaklaşımın temelleri, yıllar önce yönettiğim dijital dönüşüm projelerinde şekillenmeye başladı. BT Haber Teknoloji Kaptanları ödüllerinde de takdir edilen bu çalışmalar, teknolojinin yalnızca operasyonel verimlilikle değil, erişilebilirlik, kapsayıcılık ve sürdürülebilirlik açısından da değerlendirilmesi gerektiğini görmemi sağladı.
Yaklaşım, kısa ve ücretsiz bir öz değerlendirmeyle başlayıp dijital ürünlerin ve organizasyonel süreçlerin daha ayrıntılı incelenmesine uzanabiliyor. Amaç yalnızca eksiklikleri tespit etmek değil, bunların neden ortaya çıktığını ve hangi kararların değişmesi gerektiğini görünür kılmak. Bunun ilk adımı yeni bir yazılım satın almak veya milyon dolarlık bir teknoloji yatırımı yapmak değil. Bazen yalnızca farklı sorular sormaya başlamak gerekiyor.
Belki de teknolojinin başarısını değerlendirirken artık yalnızca ne kadar hızlı, verimli veya kârlı olduğuna bakmamalıyız. Kimin hayatını kolaylaştırdığını, kimi geride bıraktığını, hangi deneyimleri duymadığımızı ve dünyaya nasıl bir maliyet yüklediğini de hesaba katmalıyız.
Çünkü teknolojinin gerçek başarısı yalnızca neyi mümkün kıldığıyla değil, bunu kimler için ve hangi bedelle yaptığıyla da ölçülmeli.
*KAF Technology Consulting Inc.
www.kaftech.info
IEA – Energy and AI (2025) https://www.iea.org/reports/energy-and-ai
WHO – Ageing and Health https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/ageing-and-health
W3C – WCAG 2.2 https://www.w3.org/TR/WCAG22/
W3C – Web Sustainability Guidelines https://www.w3.org/TR/web-sustainability-guidelines/
Operational Intelligence Gap – TEIH (2026) https://doi.org/10.32010/MQBO8600.
